Een telefoon wordt telkens opnieuw opgepakt. Een jas hangt erbij wanneer zijn eigenaar thuiskomt. Een oude stoel heeft misschien meer gesprekken meegemaakt dan veel mensen. Wat gebeurt er wanneer niet de eigenaar over die voorwerpen schrijft, maar het verhaal vanuit hun positie wordt verteld?
In zijn CREA-cursus gaf Justin Samgar een opdracht waarin deelnemers vanuit een betekenisvol levenloos voorwerp schreven. Deze uitwerking helpt om dat perspectief werkelijk vol te houden, in plaats van alleen een menselijke verteller een andere naam te geven.
Omslag: portret bij een typemachine uit de fotoserie van Alexandra Harding. Fotografie: Alexandra Harding.
Kies iets dat dichtbij genoeg is
Neem een voorwerp dat een rol in het dagelijks leven heeft. Het hoeft niet kostbaar of emotioneel beladen te zijn. Een mok, sportschoen of fietsslot kan genoeg materiaal bieden.
Beschrijf eerst wat het voorwerp daadwerkelijk kan meemaken binnen de verzonnen vertelsituatie. Waar bevindt het zich? Wanneer wordt het gebruikt? Wat ziet of hoort het, en wat blijft buiten bereik?
Die beperking is belangrijk. Een sleutelbos kan bij veel deuren komen, maar weet niet vanzelf wat er gebeurt nadat hij op het kastje is gelegd. Een verteller die niet alles weet, geeft meer te onderzoeken dan een voorwerp dat moeiteloos de volledige binnenwereld van zijn eigenaar beschrijft.
Geef het voorwerp een eigen belang
Wat wil het? Gebruikt worden, blijven liggen, eindelijk gerepareerd worden? Dat is een artistieke keuze, geen uitspraak over hoe dingen werkelijk voelen.
Een fictieve voorbeeldsituatie: een jas hangt al drie winters klaar. Zijn eigenaar noemt hem nog steeds een feestjas. Het kledingstuk hoort echter alleen het openschuiven en weer dichtgaan van de kast. Zo krijgt het voorwerp een verhouding tot de eigenaar en een kleine spanning. Er ontbreekt iets, zonder dat meteen wordt uitgelegd waarom.
Probeer niet direct het belangrijkste levensverhaal te vertellen. Een concrete situatie kan genoeg zijn: een vergeten voorwerp, een verandering van eigenaar of een gewoonte die opeens stopt.
Schrijf vanuit een beperkt gezichtspunt
Schrijf ongeveer tien regels vanuit de positie van het voorwerp. Wat zou dit specifieke voorwerp opmerken dat een menselijke verteller normaal overslaat? De vertelstem en de schrijver hoeven niet samen te vallen.
Werk met concrete zintuiglijke gegevens die bij de gekozen fantasie passen. Een tafel kan druk, voorwerpen en beweging ervaren. Een spiegel kan kijken centraal stellen. Het hoeft geen natuurkundige simulatie te worden, maar de gekozen mogelijkheden moeten binnen de tekst enigszins samenhangen.
Laat halverwege iets veranderen. Er komt iemand binnen, het voorwerp wordt verplaatst of een bekende handeling blijft uit. Daarmee ontstaat een ontwikkeling in plaats van alleen een beschrijving.
Controleer waar uitleg de waarneming overneemt
Lees de tekst en markeer zinnen waarin het voorwerp precies lijkt te weten wat een ander voelt of denkt. Is dat nodig, of kan het alleen een handeling zien en daar zelf iets van maken?
Een mededeling over verdriet kan bijvoorbeeld veranderen in een waarneming over wat iemand met de mok doet. De interpretatie blijft mogelijk, maar de lezer krijgt ruimte om zelf iets te herkennen.
Haal vervolgens de naam van het voorwerp tijdelijk weg. Is de stem nog herkenbaar door wat zij opmerkt? Dat is een nuttige toets op de eigenheid van het perspectief.
Reflectievraag
Wat werd vanuit het voorwerp zichtbaar dat vanuit het gebruikelijke perspectief van de schrijver verborgen bleef? En waar leverde de beperking juist een nieuw beeld op?
De oefening hoeft niet te eindigen in een definitief gedicht. Zij kan ook één sterke passage opleveren voor later werk. Meer over Justins begeleiding bij schrijven, redactie en voordracht staat bij Coach/Expert. De ontdekking is belangrijker dan het foutloos afwerken van een opdracht.
Leave a reply