Bij een afscheid kunnen woorden tegelijk te groot en ontoereikend voelen. Een leven past niet in de tijd van een voordracht. Er zijn herinneringen die een hele zaal deelt en details die alleen voor enkelen betekenis hebben. Een tekst moet kiezen, terwijl het gemis zich niet aan een nette opbouw houdt.
Poëzie hoeft dat verlies niet te herstellen. Zij kan aandacht geven aan een gebaar, een stem of een manier van aanwezig zijn. Justin Samgars ode aan Hans Plomp biedt een concreet voorbeeld van zo’n verhouding tussen herinneren en afscheid nemen.
Illustratief portret van Justin Samgar. Fotografie: Roselien Beerten.
Een leven is meer dan het laatste hoofdstuk
Wanneer iemand overlijdt, kan het einde veel ruimte innemen in het verhaal. Een ode kan ook teruggaan naar wat die persoon daarvoor herkenbaar maakte. Welke overtuiging kwam steeds terug? Wat veranderde er wanneer iemand een kamer binnenkwam? Welke eigenaardigheid blijft in een herinnering aanwezig?
Zo’n tekst hoeft geen volledige biografie te zijn. Een paar precieze trekken kunnen iemand dichterbij brengen dan een opsomming van gebeurtenissen. Ook tegendraadsheid mag blijven bestaan. Een mens hoeft niet vlekkeloos te worden gemaakt om gemist te mogen worden.
De artistieke keuze ligt dan niet uitsluitend in de mooiste formulering. Zij ligt ook in wat aandacht krijgt, welke herinnering wordt uitgewerkt en waar de tekst iets oningevuld laat.
De warmte in een specifieke herinnering
Voor de NVVE-verhalenavond in de OBA Amsterdam schreef en bracht Justin Hij ging zoals hij wilde gaan, een ode aan dichter Hans Plomp. Hij programmeerde die avond ook, met verschillende makers en perspectieven op leven en dood.
Waar hij kwam was warmte
— Justin Samgar, uit Hij ging zoals hij wilde gaan
Deze korte formulering richt de aandacht op wat iemands aanwezigheid voor anderen betekende. De ode beschrijft daarnaast eigengereidheid, onafhankelijkheid en creativiteit. Het afscheid staat daardoor niet los van het leven dat eraan voorafging.
Avi Kishna begeleidde de voordracht op sarod en Deniz Kavafoglu op handpan. Terri Mollet maakte de video. Muziek en stem geven de herinnering een gezamenlijke tijd, zonder ieder onderdeel van het leven te hoeven navertellen.
Troost hoeft geen geruststellende conclusie te zijn
Een slotzin kan de neiging hebben alles bijeen te brengen: het krijgt een plek, het was goed, het leven gaat verder. Soms past die beweging. Soms gaat een tekst daarmee sneller dan de mensen die luisteren.
Dankbaarheid, verdriet, boosheid en gemis hoeven in een gedicht geen vaste volgorde te krijgen. Een tekst kan verschillende ervaringen naast elkaar laten bestaan zonder ze tot één boodschap terug te dwingen. Ook een warm herinneringsbeeld maakt het verdriet niet ongeldig.
De stilte na een passage kan daarbij ruimte geven. Niet omdat een pauze automatisch ontroert, maar omdat er even geen nieuwe informatie volgt. Een luisteraar hoeft niet onmiddellijk met de volgende gedachte mee.
De schrijver bezit niet alle herinneringen
Een publiek afscheid bestaat uit meerdere verhoudingen tot dezelfde persoon. Een vriend, collega of familielid kan iets anders hebben meegemaakt. Een voordracht vertegenwoordigt daarom niet vanzelf iedereen die aanwezig is.
Persoonlijke details vragen zorgvuldige afweging. Een herinnering kan waar zijn en toch niet geschikt om zonder overleg te delen. De aantrekkelijkheid van een verhaal maakt de betrokkenen niet minder belangrijk. Aandacht voor een overleden mens vraagt ook aandacht voor de mensen die blijven.
De ode aan Hans Plomp ontstond binnen een specifieke avond over onder meer euthanasie en ouderdomsklachten. Dat kader maakt het werk niet tot een algemene uitspraak over de juiste manier van sterven. Het blijft een artistieke herinnering aan deze persoon.
Bewaren zonder vastzetten
Een gedicht maakt iemand niet opnieuw aanwezig zoals die er ooit was. Het bewaart een blik, een ontmoeting of een manier van luisteren. De betekenis kan later veranderen, wanneer een andere herinnering naar voren komt.
De tekst en voordracht van de ode laten die mogelijkheid naast het gemis bestaan. Woorden hoeven verlies niet af te ronden om een leven aandacht te geven.
Leave a reply