Twee mensen kunnen dezelfde gebeurtenis meemaken en later verschillende verhalen vertellen. De één herinnert zich een stilte, de ander juist een zin. Iemand ziet een begin waar een ander vooral het einde van iets herkent. Betekent dat dat er geen werkelijkheid was? Nee. Het betekent dat waarnemen en vertellen niet hetzelfde zijn als alles bewaren.
Die afstand tussen gebeurtenis, herinnering en taal biedt ruimte voor poëzie. Een gedicht kan een perspectief zichtbaar maken zonder daarmee de hele wereld te beschrijven. De bundel De Absolute Waarheid van Justin Samgar nodigt door zijn stellige titel al uit tot vragen over die verhouding.
Omslag: portret van Justin Samgar met bril. Fotografie: Colin Hill.
Een titel die vragen kan openen
De Absolute Waarheid verzamelt gedichten, spoken word, liedjes en korte verhalen, met illustraties van Manuel Zeeman. De stellige titel staat naast verschillende vormen binnen het werk.
Die combinatie laat zich lezen als een uitnodiging om niet bij de eerste indruk te blijven. Wie spreekt in een tekst? Vanuit welke ervaring? Wat blijft buiten de zin? Een titel kan een deur zijn in plaats van het antwoord boven die deur.
Dat is een mogelijke lezing van het werk, geen uitspraak namens de maker over een verborgen bedoeling. De bundel vormt evenmin een wetenschappelijke theorie over waarheid. De artistieke ruimte zit juist in wat taal naast het overbrengen van informatie mogelijk maakt.
Perspectief is niet hetzelfde als willekeur
Dat er meerdere lezingen mogelijk zijn, betekent niet dat iedere bewering even goed onderbouwd is. Een datum, makerscredit of onderzoeksresultaat vraagt iets anders dan de vraag wat een beeld bij iemand oproept.
Die verschillen verdwijnen gemakkelijk in de gedachte dat iedereen zijn eigen waarheid heeft. Een persoonlijke ervaring verdient aandacht. Een feitelijke uitspraak vraagt controle. Een interpretatie moet kunnen laten zien waarop zij berust.
Voor een schrijver is dat onderscheid praktisch. Een metafoor mag de werkelijkheid anders laten verschijnen. Zij maakt een verzonnen gebeurtenis niet vanzelf tot bewijs.
Een stem maakt de spreker hoorbaar
Op papier kan een zin afstandelijk lijken. Uitgesproken krijgt hij een lichaam, tempo en houding. Er kan aarzeling klinken waar een lezer vooral zekerheid zag. Of een herhaling klinkt eerst overtuigend en later juist vragend.
In spoken word staat daarom niet alleen de inhoud op het spel, maar ook de manier waarop zij wordt gebracht. Een krachtige stem kan een gedachte dragen. Zij bewijst niet dat de gedachte klopt.
Die spanning maakt een optreden interessant. De luisteraar kan worden meegenomen en tegelijk ruimte houden om anders te denken. Een tekst hoeft niet te streven naar een zaal waarin iedereen hetzelfde antwoord geeft.
Twijfel en verantwoordelijkheid kunnen samen bestaan
Voor EPICOH schreef Justin over de positie van wetenschap en wetenschappelijke integriteit. Dat werk raakt aan een andere kant van twijfel: onzekerheid zorgvuldig benoemen is iets anders dan twijfel organiseren om verantwoordelijkheid uit te stellen.
Daarmee is niet elke vraag onschuldig of elke zekerheid verdacht. Het doet ertoe waarom iets wordt gezegd en wat de onderbouwing is. Een gedicht kan die verhouding onderzoeken, maar neemt het inhoudelijke onderzoek niet over.
Het verhaal naast de eerste lezing
Een lezer kan iets opmerken dat een maker niet bewust heeft gepland. Dat verruimt een tekst, zolang de lezing niet wordt losgemaakt van alles wat er daadwerkelijk staat. Betekenis is een ontmoeting, geen vrijbrief om ieder werk hetzelfde te laten zeggen.
Een bruikbare houding tegenover een overtuigende zin is daarom even blijven luisteren. Niet onmiddellijk geloven omdat het mooi klinkt, maar ook niet meteen sluiten omdat het anders is dan het eigen verhaal.
Bij het lezen van De Absolute Waarheid kan de vraag zijn waar een tekst iets vastlegt en waar hij juist ruimte laat. Een gedicht kan beide tegelijk doen.
Leave a reply